Məzmuna keç
Elşan MusayevEM CONSULTINGBaden-Baden · Almaniya
RUAZENDE

Düşüncə və baxış · Robert Kegan

Özümü necə görürəm. Başqalarını necə anlayıram.

Başqalarının baxışını görürük. Öz baxışımızı isə hər zaman fərq etmirik. Psixoloq Robert Keganın modeli təkcə nə düşündüyümüzü deyil, yaşadıqlarımıza necə məna verdiyimizi də nəzərdən keçirməyə çağırır.

Beş baxışı nəzərdən keçirin

Beş inkişaf mərhələsi

Bir dünya. Onu anlamağın müxtəlif yolları.

Model insanın necə məna yaratdığını və özü ilə başqaları arasında necə sərhəd çəkdiyini araşdırır. Bu, beş şəxsiyyət tipi deyil, inkişaf ardıcıllığıdır. İlk mərhələlər uşaqlıqda formalaşır; yaş artdıqca inkişaf avtomatik baş vermir. Aşağıdakı izahlar sadələşdirilib, nümunələr müəllifin sözlərinin birbaşa sitatı deyil.

  1. İmpulsiv

    Şərti daxili səs

    İndi hiss etdiklərim baş verənləri necə yaşadığımı müəyyən edir.

    Özümü necə görürəm
    Ani hisslər və impulslar təcrübənin mərkəzindədir. Hazırda yaşananlara kənardan baxmaq hələ çətindir.
    Başqalarını necə görürəm
    Başqalarını əsasən həmin an yaşadıqlarımdakı rolları ilə anlayıram: məni sakitləşdirir, qorxudur, dəstəkləyir və ya narahat edirlər.
    Dünyanı necə görürəm
    Dünya yaxın və cari vəziyyət vasitəsilə qavranılır. Səbəbləri və fərqli baxışları daha sabit şəkildə anlamaq qabiliyyəti hələ inkişaf edir.

  2. İnstrumental

    Şərti daxili səs

    Mənə nə lazımdır və buna çatmağa nə kömək edər?

    Özümü necə görürəm
    Davamlı istək və maraqlarımı tanıyıram, konkret məqsəd üçün addımlar planlaşdıra bilirəm.
    Başqalarını necə görürəm
    Başqalarının da öz maraqlarının olduğunu anlayıram. Münasibətlər çox vaxt qarşılıqlı mübadilə və konkret razılaşmalar vasitəsilə başa düşülür.
    Dünyanı necə görürəm
    Dünyada imkanlar, qaydalar və nəticələr var. Əsas meyarlardan biri mənim üçün nəyin işləməsidir.

  3. Sosiallaşmış

    Şərti daxili səs

    Kim olduğum başqalarının məndən gözləntiləri ilə sıx bağlıdır.

    Özümü necə görürəm
    Özüm haqqında anlayışım vacib münasibətlər, aidiyyət hissi və mənim üçün önəmli insanların gözləntiləri ilə sıx bağlıdır.
    Başqalarını necə görürəm
    Onların razılığı və ortaq dəyərlər nəyin doğru olduğunu müəyyən etməyə kömək edir. Fikir ayrılığı münasibətə və ya aidiyyətə təhlükə kimi yaşana bilər.
    Dünyanı necə görürəm
    Qəbul edilmiş normalar və ortaq inanclar mənə istiqamət verir. Onları öz mövqeyimdən ayırmaq çətin ola bilər.

  4. Öz mövqeyini formalaşdıran

    Şərti daxili səs

    Prinsiplərimi müəyyən edə və seçimlərimə görə məsuliyyət daşıya bilərəm.

    Özümü necə görürəm
    Öz dəyər və məqsədlər sistemimi qururam. Kənar gözləntilərə yalnız uyğunlaşmaq deyil, onları qiymətləndirmək də mümkündür.
    Başqalarını necə görürəm
    Başqaları mənimlə razılaşmaya bilər. Öz mövqeyimi qoruyaraq onların baxışını nəzərə ala və qərara görə məsuliyyət daşıya bilərəm.
    Dünyanı necə görürəm
    Baş verənləri öz prinsiplər sistemimlə anlayıram. Bu sistem dayaq verir, amma sərhədləri hələ görünməyə bilər.

  5. Öz baxışını dəyişdirə bilən

    Şərti daxili səs

    Mənim baxış sistemimin də sərhədləri var. Onları araşdıra bilərəm.

    Özümü necə görürəm
    Kimliyimi və dəyərlər sistemimi yekun deyil, inkişaf edən bir quruluş kimi nəzərdən keçirə bilirəm.
    Başqalarını necə görürəm
    Başqasının baxışı mənim baxışımın sərhədlərini göstərə bilər. Fərqlər ilkin fərziyyələri yenidən düşünməyə imkan yaradır; bu, mütləq razılaşmaq demək deyil.
    Dünyanı necə görürəm
    Fərqli sistemlər eyni vəziyyətin müxtəlif tərəflərini izah edə bilər. Aralarındakı ziddiyyətləri araşdıra və öz anlama çərçivəmi dəyişə bilərəm.

İnkişaf zamanı nə dəyişir

«Bu, məni idarə edir» düşüncəsindən «bunu nəzərdən keçirə bilərəm» düşüncəsinə.

Kegan bu dəyişikliyi subyekt və obyekt münasibəti ilə izah edir. İçində olduğumuz üçün görə bilmədiyimiz bir şey müşahidə və düşüncə mövzusuna çevrilir. Söhbət sadəcə daha çox bilikdən deyil, öz məna yaratma tərzimizə yeni münasibətdən gedir.

Kimsə mənimlə razılaşmırsa, deməli, məni rədd edir.

Fikir ayrılığını rədd edilmə kimi yaşadığımı görürəm. Bəlkə də bunlar eyni şey deyil.

Öz vəziyyətinizdə sınayın

«Hansı mərhələdəyəm?» deyil, «Hələ nəyi görmürəm?»

Bu yaxınlarda yaşadığınız bir fikir ayrılığını xatırlayın. Nə özünüzə, nə də qarşı tərəfə mərhələ təyin edin. Hər mövqeyin nəyə əsaslandığını anlamağa çalışın.

Nəyi sorğu-sual etmədən qəbul edirəm?

Yoxlamadığınız bir fərziyyəni adlandırın. O fərziyyə natamam olsaydı, vəziyyət necə görünərdi?

Burada qarşı tərəf üçün nə vacibdir?

Onun mövqeyini özünün də tanıya biləcəyi şəkildə təsvir edin. Hansı maraqları, münasibətləri və ya prinsipləri qorumağa çalışır?

Mövqeyimi yenidən düşünməyə məni nə vadar edə bilər?

Anlayışınızı hansı faktlar və ya təcrübə dəyişə bilər? Cavab «heç nə»dirsə, konkret olaraq nəyi qoruyursunuz?

Modelin müəllifi və mənbələr

Robert Kegan psixoloqdur və Harvard Graduate School of Education məktəbində Professor of Practice Emeritus statusunu daşıyır. Onun işi insanın inkişafını və təcrübəyə məna vermə yollarının dəyişməsini araşdırır.

Robert Keganın ideyaları əsasında Elşan Musayevin hazırladığı maarifləndirici izah. Harvardın rəsmi materialı deyil və modelin müəllifinin təsdiqi barədə iddia etmir.